List otwarty w sprawie autonomii instytucji kultury w Gnieźnie

Autorzy listu zaznaczają, że nie oceniają wartości artystycznej prac określanych w mediach jako „memy”, ani nie bronią ich formy czy przekazu. Wskazują jednak, że zostały one zaprezentowane w kontekście szerszej narracji o obecności średniowiecza w kolejnych epokach, w tym również we współczesnej kulturze internetowej. Ich zdaniem, muzeum ma prawo podejmować tematy trudne i kontrowersyjne, o ile mieszczą się one w ramach rzetelnej narracji historycznej i kulturowej.

 

W petycji podkreślono również, że historia Gniezna nie powinna być wykorzystywana do antagonizowania mieszkańców ani budowania kapitału politycznego. Autorzy zwracają uwagę, że skala medialnej reakcji na wybrane elementy ekspozycji jest - w ich ocenie - nieproporcjonalna i może prowadzić do zastraszenia twórców oraz narastającej autocenzury.

 

W liście przywołano także rolę samorządu województwa jako organu prowadzącego zarówno muzeum, jak i Teatr im. Aleksandra Fredry. Sygnatariusze apelują o spokojną analizę sytuacji i nieuleganie „sztucznie podsycanej atmosferze skandalu”. Jak zaznaczają, decyzje podjęte w tej sprawie będą sygnałem dla całego środowiska kultury w regionie co do zakresu jego niezależności.

Poniżej publikujemy pełną treść petycji:

 

Szanowny Panie Marszałku,

my, niżej podpisani odbiorcy, twórcy i miłośnicy kultury związani z Gnieznem, zwracamy się do Pana z prośbą o uszanowanie autonomii instytucji kultury, szczególnie w obliczu ostatnich wydarzeń i medialnego szumu związanego z wystawą „Re: średniowiecze. 1000 lat, 1000 wersji” w Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie.

Tworzymy, organizujemy, animujemy lub też najzwyczajniej przeżywamy kulturę w Gnieźnie. Jest to dla nas ważna część życia, dlatego sprzeciwiamy się próbom wywierania nacisku medialnego i politycznego na instytucje kultury.

Rozumiemy wyjątkowy charakter Gniezna i doceniamy, że jego dziedzictwo może być źródłem inspiracji, tożsamości czy dumy. Jest to niewątpliwy zasób, ale nie zgadzamy się, by pod naciskiem radykalnych grup i środowisk politycznych dziedzictwo to stawało się brzemieniem lub narzędziem dyscyplinującym. Historia Gniezna nie powinna być wykorzystywana do antagonizowania mieszkańców, budowania kapitału politycznego ani ograniczania swobodnej działalności kulturalnej.

Nie oceniamy wartości artystycznej prac prezentowanych na wystawie, określanych w mediach jako „memy”. Nie bronimy ich formy czy przekazu. Zwracamy jednak uwagę, że zostały one zaprezentowane w ramach ekspozycji poświęconej obecności średniowiecza w kolejnych epokach, także we współczesności. Twórcy wystawy skrupulatnie i odważnie pokazali m.in., jak do średniowiecznych symboli odwoływały się skrajne środowiska polityczne, włącznie z hasłami „Polska dla Polaków” czy ideologią nazistowską. Obecność średniowiecza w kulturze internetowej jest faktem kulturowym, który - z punktu widzenia rzetelności muzealnej narracji - powinien zostać odnotowany.

Oczywiście zawsze należy liczyć się z odpowiedzialnością za swoje decyzje. Można zatem dyskutować, czy wszystkie zaprezentowane prace były warte ryzyka, czy nie należało zastosować bardziej restrykcyjnej selekcji lub wyraźniejszego ostrzeżenia dla zwiedzających. Być może wspomniane prace należało wyeksponować w inny sposób lub skuteczniej opatrzyć je komentarzem. Jednak skala medialnej wrzawy oraz reakcji na te prace jest dalece nieproporcjonalna, a jej skutkiem może być zastraszenie twórców i instytucji oraz narastająca autocenzura.

Szanujemy sferę religii, niezależnie od wyznania lub jego braku. Oczekujemy jednak równie konsekwentnego poszanowania autonomii kultury - zarówno w wymiarze artystycznym, jak i instytucjonalnym. W średniowieczu religia i kultura były ze sobą ściśle powiązane; dziś ich relacja jest inna. Obie pozostają sferami sensotwórczymi, lecz funkcjonują według odmiennych zasad. Muzeum, jako nomen omen „świątynia muz”, powinno pozostać przestrzenią, w której można podejmować także tematy trudne i kontrowersyjne.

Jako organ prowadzący Muzeum Początków Państwa Polskiego oraz Teatr im. Aleksandra Fredry odpowiada Pan za funkcjonowanie ważnych instytucji kultury w naszym mieście. W ostatnich dniach z niepokojem obserwujemy budowanie wokół Muzeum atmosfery presji i nienawiści. Pańskie decyzje podejmowane w tej sprawie mogą mieć dalekosiężne konsekwencje dla przyszłości życia kulturalnego w Gnieźnie i Wielkopolsce. Dlatego namawiamy do spokojnej i rzetelnej analizy sytuacji. Sprawa ta może być ważnym precedensem i źródłem cennych refleksji, dlatego prosimy o nieuleganie sztucznie podsycanej atmosferze skandalu.

Decyzje podjęte w tej sprawie będą sygnałem dla całego środowiska kultury w regionie: czy może ono działać w sposób niezależny, czy też musi liczyć się z polityczną ingerencją w treść wystaw lub programów artystycznych. Wierzymy, że rolą władz publicznych jest tworzenie warunków do odpowiedzialnej debaty, a nie jej wygaszanie poprzez presję i strach. Gniezno jest miejscem narodzin polskiej państwowości, ale nie może stać się miejscem narodzin cenzury.